جناب تاويل اين آيه است ، هم چنان كه از روايت صدوق هم استفاده مىشد . و در الدر المنثور است كه سعيد بن منصور و ابن منذر و بيهقى در سنن خود از جابر روايت كرده‌اند كه در تفسير آيه * ( « لِيُظْهِرَه عَلَى الدِّينِ كُلِّه » ) * گفته است : معناى اين آيه صورت وقوع به خود نمىگيرد مگر وقتى كه هيچ يهودى و مسيحى و صاحب ملتى جز اسلام نماند ، و نيز صورت نمىگيرد مگر وقتى كه گرگ و گوسفند ، شير و گاو و انسان و مار با هم زندگى كنند و از يكديگر ايمن شوند ، و نيز واقع نمىشود مگر وقتى كه هيچ موشى انبانى را سوراخ نكند و واقع نمىشود مگر وقتى كه جزيه به كلى لغو شود ، و صليبها شكسته و خوكها كشته شوند ، و اين وقتى است كه عيسى بن مريم از آسمان فرود آيد « 1 » . مؤلف : منظور از لغو جزيه به قرينه صدر روايت اين است كه موضوعى براى جزيه باقى نمىماند . و اين كه اين روايت دلالت داشت بر اينكه در آن روز كفر و شركى در روى زمين باقى نمىماند معنايى است كه روايات ديگر نيز بر آن دلالت دارند . و همچنين روايات ديگرى هست كه آنها نيز دلالت دارند بر اينكه مهدى ( عج ) بعد از ظهورش جزيه را از اهل كتاب بر مىدارد . و چه بسا آيه شريفه « وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ » « 2 » و آيه « فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ » « 3 » و آيات ديگرى كه در اين باره در مورد اهل كتاب نازل شده اين روايت را تاييد كند ، زيرا خالى از ظهور در اين نيست كه اهل كتاب تا روز قيامت باقى خواهند ماند ، هر چند مىتوان گفت كه اين آيات كنايه از اين است كه تا ابد محبت و مودت از ميان اين گروه برخواهد خاست و ما در ذيل آيات مزبور اين احتمال را داده و در پيرامون آن مطالبى گذرانديم . و نيز در الدر المنثور است كه ابن الضريس از علباء بن احمر روايت كرده كه عثمان بن عفان وقتى دستور داد قرآنهايى نوشته شود نويسندگان خواستند « واوى » را كه در سوره برائت در آيه * ( « وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ » ) * هست بيندازند ، ابى ذر گفت : « واو » را در جاى خود مىگذاريد يا شمشير بدوش بگيريم ، نويسندگان « واو » را دوباره به آيه ملحق كردند « 4 » . شيخ در امالى از جماعتى از ابى المفضل و از بقيه رجال سندش نقل كرده كه راوى گفت : رسول خدا ( ص ) بعد از آنكه آيه

--> ( 1 ) الدر المنثور ج 3 ص 231 ( 2 و 3 ) ما در ميان آنان تا روز قيامت عداوت و كينه توزى برانگيختيم . سوره مائده آيات 64 و 14 ( 4 ) الدر المنثور ، ج 3 ص 232